Thanh lý: vị thế bị đóng như thế nào và vì sao

Thanh lý (liquidation) là việc sàn giao dịch hoặc giao thức buộc đóng một vị thế khi trader không còn đủ tài sản thế chấp để duy trì nó. Thanh lý xảy ra trong giao dịch đòn bẩy, cả trên thị trường hợp đồng tương lai lẫn trong các giao thức cho vay DeFi. Những dòng tít về “làn sóng thanh lý” xuất hiện khá thường xuyên, và cơ chế đằng sau chúng rất đáng để tìm hiểu.

Vì sao xảy ra thanh lý

Khi mở một vị thế có đòn bẩy, trader chỉ bỏ ra một phần giá trị của nó, gọi là ký quỹ (margin). Phần còn lại trên thực tế do nền tảng cung cấp. Chừng nào giá còn đi theo hướng có lợi cho trader, không có gì đặc biệt xảy ra. Nếu giá đi ngược với vị thế, khoản lỗ sẽ bị trừ vào tiền ký quỹ. Nền tảng phải đóng vị thế trước khi khoản lỗ vượt quá tài sản thế chấp; nếu không, một bên khác sẽ phải bù vào phần thiếu hụt.

Đó là lý do mỗi vị thế đều có ký quỹ duy trì, tức mức tài sản thế chấp tối thiểu. Nếu tài sản thế chấp giảm xuống mức đó, vị thế sẽ tự động bị thanh lý.

Ký quỹ ban đầu và ký quỹ duy trì

Ký quỹ ban đầu là số tiền cần có để mở vị thế. Đòn bẩy càng cao thì khoản này càng nhỏ so với quy mô vị thế.
Ký quỹ duy trì là mức tối thiểu mà tài sản thế chấp phải luôn cao hơn. Nó thường chỉ bằng một tỷ lệ phần trăm nhỏ của quy mô vị thế và khác nhau tùy sàn, tùy hợp đồng.

Một chi tiết quan trọng: nhiều sàn kích hoạt thanh lý dựa trên giá đánh dấu (mark price) chứ không phải giá khớp lệnh gần nhất. Giá đánh dấu là giá trị hợp lý được tính từ dữ liệu của nhiều sàn giao ngay, giúp giảm khả năng bị thanh lý chỉ vì một cú giật giá ngắn trên một sàn duy nhất.

Ví dụ minh họa

Đây là một ví dụ giả định, bỏ qua phí và funding. Một trader nộp 1.000 đô la ký quỹ và mở vị thế long với đòn bẩy 10x, vậy vị thế trị giá 10.000 đô la. Giả sử tài sản có giá 100 đô la, nghĩa là vị thế nắm giữ 100 coin.

Nếu giá giảm 10% xuống 90 đô la, khoản lỗ là 100 × 10 = 1.000 đô la, tức toàn bộ tiền ký quỹ.
Tuy nhiên, thanh lý sẽ đến sớm hơn. Giả sử ký quỹ duy trì trong ví dụ này là 50 đô la. Vị thế bị đóng khi khoản lỗ chạm 950 đô la, tức sau khi giá giảm 9,5%, ở mức 90,50 đô la.

Để so sánh, với đòn bẩy 2x, cùng 1.000 đô la ký quỹ sẽ mở được vị thế 2.000 đô la, và giá phải giảm 50% mới xóa sạch tài sản thế chấp. Đòn bẩy càng cao thì biến động giá cần để dẫn tới thanh lý càng nhỏ.

Ký quỹ riêng lẻ và ký quỹ chéo

Ký quỹ riêng lẻ (isolated margin). Mỗi vị thế có tài sản thế chấp riêng. Nếu vị thế bị thanh lý, trader chỉ mất phần ký quỹ của vị thế đó, phần còn lại của tài khoản không bị ảnh hưởng.
Ký quỹ chéo (cross margin). Toàn bộ số dư tài khoản đứng sau các vị thế đang mở. Cách này có thể làm chậm thời điểm thanh lý, nhưng khi giá biến động mạnh, cả số dư đều gặp rủi ro.

Điều gì diễn ra khi thanh lý

Sàn đóng vị thế theo giá thị trường hoặc chuyển nó cho một hệ thống thanh lý chuyên dụng. Trader thường còn bị tính thêm phí thanh lý.

Nếu vị thế được đóng ở mức giá tốt hơn mức phá sản, tức mức mà tài sản thế chấp về không, phần còn dư thường được đưa vào quỹ bảo hiểm của sàn. Nếu đóng ở mức giá tệ hơn, quỹ sẽ bù phần lỗ. Khi quỹ không đủ, một số sàn áp dụng tự động giảm đòn bẩy (auto-deleveraging, ADL), buộc thu nhỏ một số vị thế đang có lãi ở phía đối diện.

Thanh lý dây chuyền

Thanh lý một vị thế long về bản chất là một lệnh bán cưỡng bức, còn thanh lý một vị thế short là một lệnh mua cưỡng bức. Khi nhiều trader cùng giữ những vị thế tương tự với đòn bẩy cao, một làn sóng thanh lý có thể đẩy giá đi xa hơn và quét tiếp nhóm vị thế kế tiếp. Kết quả là thanh lý dây chuyền (cascade), khi biến động giá tự nuôi chính nó. Một loạt thanh lý vị thế long thường được gọi là long squeeze, còn một loạt thanh lý vị thế short gọi là short squeeze.

Đây là lý do dữ liệu thanh lý và hợp đồng mở (open interest) thường được dùng để đánh giá mức độ quá nhiệt của thị trường phái sinh. Chúng mô tả trạng thái hiện tại của thị trường chứ không phải tương lai của nó.

Thanh lý trong DeFi

Các giao thức cho vay DeFi vận hành theo logic tương tự. Người dùng ký gửi tài sản thế chấp và vay một khoản. Nếu giá trị tài sản thế chấp giảm xuống dưới một ngưỡng, bất kỳ ai, thường là một bot chuyên dụng, cũng có thể trả một phần khoản nợ và nhận tài sản thế chấp với giá chiết khấu. Mọi thứ diễn ra tự động theo quy tắc của hợp đồng thông minh, với giá do các oracle cung cấp.

Những rủi ro chính

Đòn bẩy cao khiến vị thế nhạy cảm ngay cả với những biến động giá nhỏ.
Trong thị trường biến động nhanh, giá khớp lệnh có thể tệ hơn dự kiến.
Ký quỹ chéo đặt toàn bộ số dư vào thế rủi ro.
Quy tắc, phí và mức ký quỹ khác nhau giữa các nền tảng.

Tóm lại

Thanh lý là cơ chế bảo vệ tự động giúp nền tảng tránh những khoản lỗ lớn hơn tài sản thế chấp của trader. Thời điểm xảy ra thanh lý phụ thuộc vào đòn bẩy, ký quỹ duy trì và giá đánh dấu. Các đợt thanh lý hàng loạt có thể khuếch đại biến động thị trường, đó là lý do chúng xuất hiện trên tin tức thường xuyên như vậy.