Tasfiye: Pozisyonlar Nasıl ve Neden Kapatılır?

Tasfiye (likidasyon), yatırımcının pozisyonu açık tutmaya yetecek teminatı kalmadığında bir borsanın ya da protokolün o pozisyonu zorla kapatmasıdır. Tasfiyeler kaldıraçlı işlemlerde, hem vadeli işlem piyasalarında hem de DeFi'deki borç verme protokollerinde görülür. "Piyasada tasfiye dalgası" başlıklı haberlerle sık karşılaşılır; bu yüzden işin arka planındaki mekanizmayı anlamakta fayda var.

Tasfiye neden olur?

Yatırımcı kaldıraçlı bir pozisyon açtığında pozisyon değerinin yalnızca bir kısmını, yani teminatı (marjin) yatırır. Geri kalanını fiilen platform sağlar. Fiyat yatırımcının lehine hareket ettiği sürece özel bir şey olmaz. Fiyat pozisyonun aleyhine dönerse zarar teminattan düşülür. Platform, zarar teminatı aşmadan pozisyonu kapatmak zorundadır; aksi halde aradaki açığı başka birinin kapatması gerekirdi.

Bu nedenle her pozisyonun bir sürdürme teminatı vardır; bu, teminatın altına inmemesi gereken asgari seviyedir. Teminat bu seviyeye düştüğünde pozisyon otomatik olarak tasfiye edilir.

Başlangıç teminatı ve sürdürme teminatı

Başlangıç teminatı, pozisyon açmak için gereken tutardır. Kaldıraç ne kadar yüksekse pozisyon büyüklüğüne oranla o kadar küçüktür.
Sürdürme teminatı, teminatın üzerinde kalması gereken asgari tutardır. Genellikle pozisyon büyüklüğünün küçük bir yüzdesidir ve borsaya ve kontrata göre değişir.

Önemli bir ayrıntı: Birçok borsa tasfiyeyi son işlem fiyatına göre değil, işaret fiyatına (mark price) göre tetikler. İşaret fiyatı, birkaç spot borsanın verilerinden yararlanan adil bir değerdir ve tek bir platformdaki anlık bir fiyat sıçraması yüzünden tasfiye olma ihtimalini azaltır.

Örnek hesaplama

Aşağıdaki örnek varsayımsaldır; işlem ücretleri ve fonlama hesaba katılmamıştır. Bir yatırımcı 1.000 dolar teminat yatırıp 10x kaldıraçla long pozisyon açıyor; pozisyonun büyüklüğü 10.000 dolar. Varlığın fiyatının 100 dolar olduğunu varsayalım, yani pozisyonda 100 coin var.

Fiyat %10 düşüp 90 dolara inerse zarar 100 × 10 = 1.000 dolar olur; bu da teminatın tamamıdır.
Ancak tasfiye daha erken gelir. Bu örnekte sürdürme teminatının 50 dolar olduğunu varsayalım. Pozisyon, zarar 950 dolara ulaştığında, yani %9,5'lik bir düşüşle fiyat 90,50 dolara indiğinde kapatılır.

Karşılaştırma için: 2x kaldıraçta aynı 1.000 dolarlık teminat 2.000 dolarlık bir pozisyon açar ve teminatın tamamen erimesi için fiyatın %50 düşmesi gerekir. Kaldıraç ne kadar yüksekse, tasfiyeye yol açan fiyat hareketi de o kadar küçüktür.

İzole teminat ve çapraz teminat

İzole teminat. Her pozisyonun kendine ayrılmış bir teminatı vardır. Pozisyon tasfiye edilirse yatırımcı yalnızca o pozisyonun teminatını kaybeder; hesabın geri kalanı etkilenmez.
Çapraz teminat. Hesaptaki bakiyenin tamamı açık pozisyonları destekler. Bu tasfiyeyi geciktirebilir, ancak sert bir harekette tüm bakiye risk altına girer.

Tasfiye sırasında ne olur?

Borsa pozisyonu piyasa fiyatından kapatır ya da özel bir tasfiye motoruna devreder. Yatırımcıdan çoğu zaman ayrıca bir tasfiye ücreti de alınır.

Pozisyon, teminatın sıfırlanacağı iflas seviyesinden daha iyi bir fiyattan kapatılırsa kalan tutar genellikle borsanın sigorta fonuna aktarılır. Daha kötü bir fiyattan kapanırsa zararı fon karşılar. Fon yetmediğinde bazı borsalar otomatik kaldıraç azaltma (ADL) yöntemine başvurur ve karşı taraftaki kârlı pozisyonların bir kısmını zorla küçültür.

Tasfiye zincirleri

Bir long pozisyonun tasfiyesi özünde zorunlu bir satış, bir short pozisyonun tasfiyesi ise zorunlu bir alımdır. Çok sayıda yatırımcı yüksek kaldıraçla benzer pozisyonlar taşıdığında, bir tasfiye dalgası fiyatı daha da ileri itip sıradaki pozisyon grubunu da vurabilir. Sonuçta hareketin kendi kendini beslediği bir tasfiye zinciri (kaskad) oluşur. Long tasfiyelerinin yoğunlaştığı duruma genellikle long squeeze, short tasfiyelerinin yoğunlaştığı duruma ise short squeeze denir.

Bu yüzden tasfiye verileri ve açık pozisyon, türev piyasasının ne kadar ısındığını değerlendirmek için sıkça kullanılır. Bu veriler piyasanın geleceğini değil, mevcut durumunu anlatır.

DeFi'de tasfiye

DeFi borç verme protokolleri de benzer bir mantıkla çalışır. Kullanıcı teminat yatırır ve borç alır. Teminatın değeri belirli bir eşiğin altına düşerse herkes, genellikle de bu işe özel botlar, borcun bir kısmını ödeyip teminatı indirimli olarak alabilir. Her şey akıllı sözleşmenin kurallarına göre otomatik olarak gerçekleşir; fiyat bilgisini ise oracle'lar sağlar.

Başlıca riskler

Yüksek kaldıraç, pozisyonu küçük fiyat dalgalanmalarına bile duyarlı hale getirir.
Hızlı bir piyasada gerçekleşen fiyat beklenenden kötü olabilir.
Çapraz teminat tüm bakiyeyi riske atar.
Kurallar, ücretler ve teminat seviyeleri platformdan platforma değişir.

Özetle

Tasfiye, platformu yatırımcının teminatını aşan zararlardan koruyan otomatik bir güvenlik mekanizmasıdır. Ne zaman devreye gireceği kaldıraca, sürdürme teminatına ve işaret fiyatına bağlıdır. Toplu tasfiyeler piyasa hareketlerini büyütebilir; haberlerde bu kadar sık yer almalarının nedeni de budur.