Fonlama Oranı ve Sürekli Vadeli Kontratlar

Sürekli vadeli kontrat (perpetual futures, piyasadaki kısa adıyla "perp"), yatırımcının bir varlığın kendisine sahip olmadan fiyat hareketlerinden pozisyon almasını sağlayan bir türev üründür. Belirleyici özelliği adında saklıdır: Vade sonu yoktur. Arkasında yeterli teminat olduğu sürece pozisyon süresiz açık kalabilir. Kontrat fiyatının varlığın gerçek fiyatından fazla uzaklaşmaması için ise fonlama (funding) adı verilen bir mekanizma kullanılır.

Klasik vadeli işlemlerden farkı

Geleneksel bir vadeli işlem kontratı, gelecekte belirli bir tarihte alım satım yapma anlaşmasıdır. O tarih geldiğinde kontrat kapanır ve fiyatı dayanak varlığın fiyatına yakınsar. İşlemde kalmak isteyen kişi eski kontratı kapatıp yenisini açmak zorundadır; buna vade devri (rollover) denir.

Sürekli vadeli kontratın ise uzlaşma tarihi yoktur, bu nedenle fiyatını varlığın fiyatına doğru kendiliğinden çeken bir şey de yoktur. Ek bir mekanizma olmasaydı kontrat uzun süre boyunca ciddi bir primle ya da iskontoyla işlem görebilirdi. Fonlama bu sorunu çözer.

Temel kavramlar

Long (uzun pozisyon): Fiyat yükseldiğinde kazandıran pozisyon.
Short (kısa pozisyon): Fiyat düştüğünde kazandıran pozisyon.
Teminat (marjin): Pozisyon açmak için yatırılan güvence tutarı.
Kaldıraç: Pozisyon büyüklüğünün teminatın kaç katı olduğu. Örneğin 100 dolar teminat ve 10x kaldıraçla pozisyon büyüklüğü 1.000 dolar olur.
Endeks fiyatı: Varlığın genellikle birkaç borsadan derlenen ortalama spot fiyatı.
İşaret fiyatı (mark price): Borsanın kâr, zarar ve tasfiye riskini hesaplarken kullandığı, kontratın adil değeri.

Fonlama nedir?

Fonlama oranı, long ve short pozisyon sahipleri arasında düzenli aralıklarla el değiştiren ödemeleri belirler. Çoğu durumda bu ödemeler borsaya değil, doğrudan yatırımcılar arasında yapılır.

İşleyiş şöyledir:

perp, endeks fiyatının üzerinde işlem görüyorsa oran genellikle pozitiftir ve long'lar short'lara öder;
perp, endeks fiyatının altında işlem görüyorsa oran genellikle negatiftir ve short'lar long'lara öder.

Böylece sisteme yerleşik bir teşvik oluşur. Çok fazla kişi long tarafında yer almak istediğinde ve kontrat varlığa kıyasla pahalılaştığında, long pozisyon taşımak daha maliyetli, short pozisyon taşımak ise daha cazip hale gelir. Bu baskı, kontrat fiyatını yeniden varlık fiyatına doğru iter.

Pek çok borsa fonlamayı 8 saatte bir hesaplar; ancak aralık platforma ve kontrata göre değişir, bazı yerlerde hesaplama daha sık yapılır. Birçok borsada yalnızca hesaplama anında açık pozisyonu bulunanlar ödeme yapar veya ödeme alır.

Örnek hesaplama

Aşağıdaki örnek tamamen varsayımsaldır. Bir yatırımcının 10.000 dolarlık long pozisyonu olduğunu ve mevcut dönem için fonlama oranının %0,01 olduğunu düşünelim.

Ödeme teminata göre değil, pozisyon büyüklüğüne göre hesaplanır: 10.000 × %0,01 = 1 dolar.
Oran pozitif olduğu için long pozisyon sahibi 1 dolar öder, short tarafı bu ödemeyi alır.
Oran hiç değişmeden kalsaydı ve fonlama günde üç kez hesaplansaydı, günlük toplam 3 dolar olurdu.

Oranlar dönemden döneme değişir ve zaman zaman sert biçimde sıçrayabilir. Bu nedenle uzun süre taşınan bir pozisyonda fonlama, nihai sonucu belirgin şekilde etkileyebilir.

Fonlama piyasa hakkında ne söyler?

Fonlama oranı çoğu zaman türev piyasasındaki havanın bir göstergesi olarak kabul edilir. Sürekli yüksek seyreden pozitif bir oran, perp piyasasında long'ların ağır bastığını; negatif bir oran ise short'ların baskın olduğunu gösterir. Bu, pozisyonlardaki anlık dengesizliği tarif eder ama fiyatın bundan sonra nereye gideceğini öngörmez: Dengesizlik uzun süre devam edebilir ya da aniden çözülebilir.

Sürekli vadeli kontratların riskleri

Kaldıraç kazancı da kaybı da büyütür. 10x kaldıraçta fiyattaki %1'lik bir hareket, pozisyonun sonucunu teminatın yaklaşık %10'u kadar değiştirir.
Tasfiye. Zararlar teminatı belirli bir seviyenin ötesinde eritirse borsa pozisyonu zorla kapatır ve teminatın tamamı kaybedilebilir.
Fonlama maliyetleri. Pozisyonu uzun süre açık tutmak, birikerek büyüyen düzenli ödemeler anlamına gelir.
Ani hareketler. Volatil bir piyasada fiyat birkaç dakika içinde çok uzun bir mesafe kat edebilir.
Platform riski. Teminat bir borsada ya da akıllı sözleşmede durur; platformdaki sorunlar doğrudan yatırımcının fonlarını etkiler.
Kurallar farklıdır. Fonlama aralıkları, formüller ve tasfiye kuralları borsadan borsaya değişir.

Özetle

Sürekli vadeli kontratın vade sonu yoktur; teminat yettiği sürece pozisyon açık kalabilir. Kontrat fiyatını varlığın fiyatına yakın tutmak için long ve short tarafları düzenli olarak fonlama adı verilen ödemeler yapar. Bu mekanizmayı anlamak türev piyasalarına dair haberleri yorumlamayı kolaylaştırır; ancak kaldıraçlı işlemler teminatın kaybedilmesi açısından yüksek risk taşır.