Gas ve İşlem Ücretleri

Açık bir blokzincirde yapılan hemen her işlem küçük bir ücret gerektirir. Coin göndermek, token takas etmek, NFT basmak: bunların her biri bir işlemdir ve ağın bu işlemi gerçekleştirmesinin bedelini birinin ödemesi gerekir. Ethereum ve benzeri ağlarda bu ücret gas üzerinden ifade edilir. Bitcoin'de ise yalnızca işlem ücreti olarak anılır. Bu yazıda ücretlerin neden var olduğunu ve nasıl hesaplandığını anlatıyoruz.

Blokzincirler neden ücret alır

Ücretler aynı anda iki sorunu çözer.

Güvenliğin bedeli: madenciler ya da doğrulayıcılar ağı ayakta tutmak için gerçek bir iş yapar; ücretler de ödüllerinin bir parçasıdır.
Spam önleme: her bloktaki alan sınırlıdır. İşlemler ücretsiz olsaydı herkes ağı anlamsız işlemlerle doldurabilirdi. Ücret bunu pahalı hale getirir ve talep yüksek olduğunda hangi işlemin önce gireceğine ağın karar vermesini sağlar.

Blok alanı sınırlı olduğu için ücretler bir piyasa gibi davranır. Aynı anda çok sayıda kişi işlem yapmak istediğinde alan için rekabet eder ve ücretler yükselir. Ağ sakin olduğunda ise ücretler düşer.

Ethereum'da gas

Ethereum'da bir işlemin gerçekleştirdiği her adımın gas birimiyle ölçülen sabit bir maliyeti vardır. Basit bir ether transferi az ve sabit miktarda gas kullanır. Örneğin merkeziyetsiz bir borsada takas gibi bir akıllı sözleşme etkileşimi ise genellikle daha fazla gas gerektirir, çünkü ağın daha fazla hesaplama yapması ve daha fazla veri saklaması gerekir.

İki kavramı birbirinden ayırmak işe yarar:

Kullanılan gas: işlemin ne kadar iş gerektirdiği. Bu, işlemin ne yaptığına bağlıdır.
Gas fiyatı: gas birimi başına ne kadar ödediğiniz. Bu, ağın ne kadar yoğun olduğuna bağlıdır.

Toplam ücret kabaca kullanılan gas ile gas fiyatının çarpımıdır.

Gwei nedir

Gas fiyatları, etherin küçük bir birimi olan gwei ile ifade edilir. Bir gwei, bir etherin milyarda birine, yani 10^-9 ETH'ye eşittir. Gwei kullanmak, fiyatları uzun sıfır dizileriyle yazma zahmetini ortadan kaldırır.

Gas limiti

Bir işlem gönderdiğinizde cüzdanınız bir gas limiti belirler: işlemin kullanmasına izin verdiğiniz azami gas miktarı. İşlem bundan fazlasına ihtiyaç duyarsa başarısız olur; ancak ağ o ana kadar işi yaptığı için tüketilen gas yine de ödenir. Cüzdanlar uygun limiti genellikle otomatik olarak tahmin eder.

EIP-1559: taban ücret ve öncelik ücreti

Ağustos 2021'de London güncellemesi, Ethereum'da ücretlerin işleyişini değiştiren EIP-1559'u getirdi. O zamandan beri gas birimi başına ödenen ücret iki parçadan oluşur:

Taban ücret (base fee): her blok için protokol tarafından belirlenir; bloklar hedeften daha doluysa yükselir, daha boşsa düşer. Taban ücret yakılır, yani kimseye ödenmez, dolaşımdan kalıcı olarak çıkarılır.
Öncelik ücreti (priority fee), yaygın adıyla bahşiş: işleminizi daha erken bloğa alması için doğrulayıcıya ödenen ek tutar.

Kullanıcılar ayrıca gas birimi başına ödemeye razı oldukları en yüksek tutarı, yani azami ücreti (max fee) belirler. Taban ücret ile bahşişin toplamı bundan düşük çıkarsa aradaki fark tahsil edilmez. Bu tasarım cüzdanların ücreti tahmin etmesini kolaylaştırdı, ancak talep yüksekken ücretleri ucuzlatmadı.

Bitcoin'de ücretler

Bitcoin gas kullanmaz. Bir Bitcoin işleminin ücreti, gönderilen bitcoin miktarına değil, esas olarak işlemin veri boyutuna bağlıdır. Çok sayıda küçük girdiyi harcayan bir işlem, tutar aynı olsa bile tek girdili bir işlemden daha fazla yer kaplar ve daha pahalıya gelir. Ücretler genellikle sanal bayt başına satoshi cinsinden ifade edilir.

Hangi işlemlerin bloğa gireceğini madenciler seçer ve genellikle bayt başına daha fazla ödeyenleri tercih eder. Onay bekleyen işlemler mempool adı verilen bir kuyrukta durur. Yoğun bir dönemde düşük ücret öderseniz işleminiz uzun süre bekleyebilir.

Bitcoin'de ücretler işlemi bloğa dahil eden madenciye gider. Her yarılanmayla blok sübvansiyonu küçüldükçe ücretlerin madenci gelirindeki öneminin artması bekleniyor.

Ücretler neden bu kadar değişken

Talep: popüler etkinlikler, piyasa oynaklığı ya da yeni bir token lansmanı blokları hızla doldurabilir.
İşlem türü: Ethereum'daki karmaşık sözleşme çağrıları basit transferlerden daha fazla gas kullanır.
Ağ seçimi: farklı blokzincirlerin kapasitesi ve ücret kuralları farklıdır.

Ücretleri düşürmenin yolları

İşlemleri ağın daha sakin olduğu saatlerde göndermek
Çok sayıda işlemi bir araya getirip ana zincire toplu halde yazan katman 2 ağlarını kullanmak
Bitcoin'de ücretler düşükken küçük girdileri birleştirmek

Borsa ücretleri ise ayrı bir konudur. Merkezi bir borsa, blokzincirden bağımsız olarak şirketin belirlediği kendi alım satım ve para çekme ücretlerini uygular.

Özetle

Ücretler ağ güvenliğinin bedelini öder ve spam'e karşı koruma sağlar.
Ethereum'da ücret, kullanılan gas ile gas fiyatının çarpımıdır ve gwei cinsinden ifade edilir.
EIP-1559'dan bu yana taban ücret yakılır, bahşiş ise doğrulayıcıya gider.
Bitcoin'de ücret gönderilen tutara değil, işlemin boyutuna bağlıdır.