İkinci Katman Çözümleri (L2)

İkinci katman (Layer 2, kısaca L2) çözümleri, ana blokzincirin üzerine kurulan ve onun iş yükünün bir kısmını üstlenen ağlar ile protokollerdir. Bu yapıda ana blokzincire birinci katman, yani L1 denir. Mantık basittir: İşlemlerin büyük kısmını ayrı bir sistemde yürütmek, ana zincire ise yalnızca özetlenmiş verileri ve bu verilerin doğru olduğuna dair güvenceleri göndermek.

İkinci katmana neden ihtiyaç var?

Bitcoin ve Ethereum gibi blokzincirler merkeziyetsizliği ve güvenliği ön planda tutar; her işlem çok sayıda bağımsız katılımcı tarafından doğrulanır. Bunun bedeli sınırlı işlem kapasitesidir. Bloklara sığabilecekten daha fazla kişi işlem yapmak istediğinde, kullanıcılar blok alanı için yarışır ve ücretler yükselir.

L1'in kapasitesini doğrudan artırmak mümkündür, ancak bu çoğu zaman düğüm çalıştırmayı zorlaştırır ve ağı bağımsız katılımcılar için daha az erişilebilir hale getirir. İkinci katman farklı bir yol izler: Ana zincir güvenilir bir hakem olarak kalırken yoğun işlem trafiği başka bir yerde gerçekleşir.

Genel hatlarıyla nasıl çalışır?

L2'lerin çoğu benzer bir düzeni izler:

Kullanıcı, köprü (bridge) adı verilen özel bir akıllı sözleşme aracılığıyla fonlarını ana zincirden L2'ye aktarır.
L2 içinde işlemler hızlı ve daha ucuzdur, çünkü onları ayrı bir sistem işler.
L2, belirli aralıklarla çok sayıda işlemi bir paket halinde toplar ve bu paketle ilgili verileri ana zincire yazar.
Kullanıcı çıkmak istediğinde fonlarını yine köprü üzerinden ana zincire geri çeker.

Bir paketi L1'e yazmanın maliyeti paketin içindeki tüm işlemler arasında paylaşıldığı için tek bir işleme düşen ücret çok daha az olur.

Rollup'lar

Bugün Ethereum'daki en yaygın L2 türü rollup'lardır. Rollup'lar yüzlerce işlemi ana zincirde tek bir kayıt halinde "toplar". İki temel tasarım vardır.

İyimser rollup'lar

Bu sistemler, adını da buradan alarak, her paketin varsayılan olarak geçerli olduğunu kabul eder. Ancak bir paket yayımlandıktan sonra bir itiraz süresi başlar; bu süre içinde herkes bir sahtecilik kanıtı (fraud proof) sunarak verinin hatalı olduğunu ispatlayabilir. Bu bekleme süresi nedeniyle ana zincire standart bir çekim işlemi birkaç gün sürebilir. Üçüncü taraf köprüler daha hızlı çıkış imkânı sunar, ama araya bir aracı ve ek bir risk katmanı daha ekler.

ZK rollup'lar

Adını sıfır bilgi ispatlarından (zero-knowledge proofs) alan ZK rollup'lar, her paketle birlikte kriptografik bir geçerlilik kanıtı yayımlar. Ana zincirdeki bir akıllı sözleşme bu kanıtı doğrular ve kanıt tutarlıysa paket kabul edilir. Beklenecek bir itiraz süresi yoktur; ancak bu kanıtları üretmek yoğun hesaplama gerektirir ve mühendislik tarafı karmaşıktır.

Diğer yaklaşımlar

Ödeme kanalları. İki taraf bir kanal açar, zincir dışında çok sayıda ödeme yapar ve ana zincire yalnızca kanalın açılışını ve kapanışını kaydeder. Bitcoin'in Lightning Network'ü bu ilkeye dayanır.
Yan zincirler (sidechain). Kendi doğrulayıcılarına sahip, ana zincire bir köprüyle bağlanan ayrı blokzincirlerdir. Güvenliklerini ana zincirden almadıkları için kesin bir tanımla çoğu zaman L2 sayılmazlar.

Avantajlar ve ödünler

L2'lerin sundukları:

daha düşük ücretler ve daha hızlı onaylar;
ana zincirdeki pek çok uygulamayla uyumluluk;
güvenliği sıfırdan inşa etmek yerine L1'in güvenliğine dayanabilme.

Zayıf yönler ve riskler:

Sıralayıcılar (sequencer). Pek çok L2'de işlemlerin sırasını tek bir operatör belirler. Bu operatör devre dışı kalırsa ağ işlemleri geçici olarak durdurabilir; teorik olarak operatör belirli işlemleri geciktirebilir.
Güncelleme anahtarları. Ekipler L2 akıllı sözleşmelerinin kodunu çoğu zaman değiştirebilir. Bu, hataları düzeltmeyi kolaylaştırır, ama o anahtarları kontrol edenlere güvenmek anlamına gelir.
Köprüler. Köprülerde büyük miktarda değer birikir ve bu da onları cazip hedefler haline getirir. Bir köprüdeki hata fon kaybına yol açabilir.
Parçalanma. Fonlar ve kullanıcılar çok sayıda L2'ye dağılmış durumdadır; varlıkları bunlar arasında taşımak her zaman kolay değildir.
Yanlış ağ hataları. Tokenları yanlış ağa göndermek yeni başlayanların sık yaptığı bir hatadır. Bir adres farklı ağlarda aynı görünebilir, ancak fonlar alıcının beklemediği bir yere ulaşır.

Özetle

İkinci katman çözümleri, blokzincirlerin ana zincirin güvenliğinden vazgeçmeden daha fazla işlem yürütmesine yardımcı olur. Rollup'lar, ödeme kanalları ve benzeri tasarımlar ücretleri düşürüp işlemleri hızlandırır, ancak yeni güven varsayımları da getirir: sıralayıcılar, köprüler ve kod güncelleme yetkileri. Fonları belirli bir L2'ye taşımadan önce o ağın nasıl çalıştığını anlamak faydalıdır.