Phí gas và phí giao dịch

Gần như mọi thao tác trên một blockchain công khai đều tốn một khoản phí nhỏ. Gửi coin, hoán đổi token, mint một NFT: mỗi việc như vậy đều là một giao dịch, và ai đó phải trả tiền để mạng lưới xử lý nó. Trên Ethereum và các mạng tương tự, khoản phí này được tính theo gas. Trên Bitcoin, nó đơn giản được gọi là phí giao dịch. Bài viết này giải thích vì sao có phí và phí được tính như thế nào.

Vì sao blockchain thu phí

Phí giải quyết cùng lúc hai vấn đề.

Trả tiền cho an ninh mạng lưới: thợ đào hoặc validator thực hiện công việc thật để duy trì mạng lưới, và phí là một phần phần thưởng của họ.
Chống spam: không gian trong mỗi khối có hạn. Nếu giao dịch miễn phí, bất kỳ ai cũng có thể làm ngập mạng lưới bằng giao dịch rác. Phí khiến việc đó trở nên đắt đỏ và giúp mạng lưới quyết định giao dịch nào được ưu tiên khi nhu cầu cao.

Vì không gian khối có hạn, phí vận hành giống như một thị trường. Khi nhiều người muốn giao dịch cùng lúc, họ cạnh tranh để giành chỗ và phí tăng lên. Khi mạng lưới vắng vẻ, phí giảm xuống.

Phí gas trên Ethereum

Trên Ethereum, mỗi thao tác mà một giao dịch thực hiện đều có chi phí cố định tính bằng đơn vị gas. Một lần chuyển ether đơn giản tiêu tốn một lượng gas nhỏ và cố định. Tương tác với hợp đồng thông minh, chẳng hạn hoán đổi token trên sàn giao dịch phi tập trung, thường cần nhiều gas hơn vì mạng lưới phải tính toán nhiều hơn và lưu nhiều dữ liệu hơn.

Nên tách bạch hai khái niệm:

Lượng gas sử dụng (gas used): giao dịch cần bao nhiêu công việc. Điều này phụ thuộc vào việc giao dịch làm gì.
Giá gas (gas price): bạn trả bao nhiêu cho mỗi đơn vị gas. Điều này phụ thuộc vào mức độ bận rộn của mạng lưới.

Tổng phí xấp xỉ bằng lượng gas sử dụng nhân với giá gas.

Gwei là gì

Giá gas được niêm yết bằng gwei, một đơn vị nhỏ của ether. Một gwei bằng một phần tỷ ether, tức 10^-9 ETH. Dùng gwei giúp tránh phải viết giá với cả dãy số không dài.

Giới hạn gas

Khi bạn gửi giao dịch, ví của bạn sẽ đặt một giới hạn gas (gas limit): lượng gas tối đa bạn cho phép giao dịch sử dụng. Nếu giao dịch cần nhiều hơn mức đó, nó sẽ thất bại, và phần gas đã tiêu thụ vẫn phải trả vì mạng lưới đã làm việc. Ví thường tự động ước tính một giới hạn phù hợp.

EIP-1559: phí cơ sở và phí ưu tiên

Vào tháng Tám năm 2021, bản nâng cấp London đưa vào EIP-1559, thay đổi cách tính phí trên Ethereum. Kể từ đó, phí cho mỗi đơn vị gas gồm hai phần:

Phí cơ sở (base fee): do giao thức đặt cho từng khối, tăng lên khi khối đầy hơn mức mục tiêu và giảm xuống khi khối vơi hơn. Phí cơ sở bị đốt, nghĩa là bị loại vĩnh viễn khỏi lưu thông thay vì được trả cho bất kỳ ai.
Phí ưu tiên (priority fee), thường gọi là tiền tip: một khoản trả thêm cho validator để khuyến khích họ đưa giao dịch của bạn vào khối sớm hơn.

Người dùng còn đặt một mức phí tối đa (max fee), tức số tiền cao nhất họ sẵn sàng trả cho mỗi đơn vị gas. Nếu phí cơ sở cộng tiền tip thấp hơn mức đó, phần chênh lệch sẽ không bị thu. Thiết kế này giúp các ví ước tính phí dễ dàng hơn, dù nó không làm phí rẻ đi khi nhu cầu cao.

Phí trên Bitcoin

Bitcoin không dùng gas. Phí giao dịch Bitcoin chủ yếu phụ thuộc vào kích thước dữ liệu của giao dịch, chứ không phụ thuộc vào lượng bitcoin được gửi. Một giao dịch chi tiêu nhiều đầu vào nhỏ chiếm nhiều chỗ hơn và tốn phí hơn giao dịch chỉ có một đầu vào, ngay cả khi số tiền như nhau. Phí thường được tính bằng satoshi trên mỗi byte ảo (sat/vB).

Thợ đào chọn giao dịch nào để đưa vào khối và thường ưu tiên những giao dịch trả phí cao hơn trên mỗi byte. Các giao dịch đang chờ xác nhận nằm trong một hàng đợi gọi là mempool. Nếu bạn trả phí quá thấp vào lúc mạng lưới bận, giao dịch của bạn có thể phải chờ rất lâu.

Phí trên Bitcoin thuộc về thợ đào đưa giao dịch vào khối. Khi trợ cấp khối thu hẹp dần qua mỗi lần halving, phí được kỳ vọng sẽ trở thành phần quan trọng hơn trong thu nhập của thợ đào.

Vì sao phí thay đổi nhiều đến vậy

Nhu cầu: các sự kiện được quan tâm, biến động thị trường hay đợt ra mắt token mới có thể nhanh chóng lấp đầy các khối.
Loại giao dịch: các lệnh gọi hợp đồng phức tạp trên Ethereum tốn nhiều gas hơn so với chuyển tiền đơn giản.
Lựa chọn mạng lưới: mỗi blockchain có năng lực xử lý và quy tắc tính phí khác nhau.

Cách mọi người giảm phí

Gửi giao dịch khi mạng lưới ít bận hơn
Dùng các mạng Layer 2, vốn gom nhiều giao dịch lại và gửi chúng lên chuỗi chính cùng một lúc
Trên Bitcoin, gộp các đầu vào nhỏ khi phí thấp

Phí sàn giao dịch là chuyện khác. Sàn giao dịch tập trung thu phí giao dịch và phí rút tiền riêng, do công ty quy định chứ không phải do blockchain.

Những điểm chính

Phí trả cho an ninh mạng lưới và giúp chống spam.
Trên Ethereum, phí bằng lượng gas sử dụng nhân với giá gas, được niêm yết bằng gwei.
Kể từ EIP-1559, phí cơ sở bị đốt và tiền tip thuộc về validator.
Phí trên Bitcoin phụ thuộc vào kích thước giao dịch, không phụ thuộc vào số tiền gửi.