Ethereum ve Akıllı Sözleşmeler

Bitcoin, internet üzerinden araya banka girmeden değer transfer edilebileceğini gösterdi. Ethereum ise fikri bir adım öteye taşıdı: Bir blokzincir yalnızca ödemeleri değil, herhangi bir programı çalıştırabilseydi ne olurdu? 2015'te yayına giren Ethereum, blokzincir üzerinde yaşayan ve tam olarak yazıldığı gibi çalışan programlar olan akıllı sözleşmelerin en bilinen platformu haline geldi.

Ethereum nedir

Ethereum, dünyanın dört bir yanındaki çok sayıda bağımsız bilgisayar tarafından sürdürülen açık bir blokzincirdir. Bitcoin gibi bakiyelerin ve işlemlerin ortak kaydını tutar. Bitcoin'den farklı olarak programların kodunu ve verisini de saklar; ağdaki her düğüm bu kodu çalıştırıp aynı sonuca ulaşabilir.

Ethereum'un yerel para birimi ether'dir (ETH). İki temel görevi vardır:

işlemler ve akıllı sözleşmelerin çalıştırılması için ödenen ücretler, yani gas
Ethereum hisse kanıtı (Proof of Stake) kullandığı için staking yoluyla ağın güvenliğini sağlamak

Akıllı sözleşme nedir

Akıllı sözleşme, blokzincire kendi adresiyle yüklenmiş bir programdır. Yüklendikten sonra herkes ona bir işlem göndererek fonksiyonlarından birini çağırabilir. Sözleşme de kodunu izler: fon tutabilir, fon gönderebilir, veri kaydedebilir ya da başka sözleşmeleri çağırabilir.

Bunu en kolay bir otomatla hayal edebilirsiniz. Doğru girdiyi verirsiniz, makine de önceden belirlenmiş çıktıyı verir; size hizmet edip etmeyeceğine bir tezgâhtar karar vermez. "Sözleşme" kelimesi biraz yanıltıcıdır: akıllı sözleşme hukuki bir anlaşma değil, davranışı öngörülebilir bir koddur.

Nasıl çalışırlar

Ethereum'daki akıllı sözleşmeler, her düğümün uyguladığı standart bir ortam olan Ethereum Sanal Makinesi (EVM) içinde çalışır. Geliştiriciler sözleşmeleri genellikle Solidity gibi bir dille yazar ve EVM koduna derler. Her düğüm aynı girdilerle aynı kodu çalıştırdığı için hepsi aynı yeni duruma ulaşır.

EVM'deki her işlemin gas cinsinden bir maliyeti vardır. Bu, ağı sonsuza kadar çalışan ya da onu aşırı yükleyen programlara karşı korur: işlemi başlatan kişi, kullandığı hesaplamanın bedelini öder.

Sıradan programlardan farkları

Şeffaflık: sözleşme kodu ve faaliyetleri blokzincirde görülebilir.
Değiştirilemezlik: yüklenen kod genellikle düzenlenemez. Bazı sözleşmeler güncellenebilir şekilde tasarlanır; bu da birinin onları değiştirme yetkisine sahip olduğu anlamına gelir.
Merkezi bir işletici yok: yüklendikten sonra sözleşme, ağ çalıştığı sürece çalışmaya devam eder.
Birleştirilebilirlik: sözleşmeler birbirini çağırabilir; böylece geliştiriciler mevcut hizmetlerin üzerine yenilerini inşa edebilir.

Akıllı sözleşmelerle neler yapılıyor

Tokenler: pek çok kripto para ve stabil coin, ortak standartlara uyan akıllı sözleşmelerdir; örneğin birbirinin yerine geçebilen tokenler için ERC-20.
Merkeziyetsiz borsalar ve borç verme protokolleri; bunlar genellikle DeFi adı altında toplanır.
NFT'ler: ERC-721 gibi standartlara uyan ve belirli bir varlığın sahipliğini temsil eden benzersiz tokenler.
DAO'lar: üyelerin ortak fonların nasıl kullanılacağına sözleşmeler aracılığıyla oy verdiği organizasyonlar.

Önemli dönüm noktaları

Ethereum, düğüm operatörlerinin benimsediği ağ güncellemeleriyle değişir. Öne çıkanlardan bazıları:

2015: Ethereum ana ağı iş kanıtıyla yayına girdi.
Ağustos 2021: London güncellemesi, ücret mekanizmasını değiştiren ve her ücretin bir kısmını yakmaya başlayan EIP-1559'u getirdi.
Eylül 2022: The Merge ile Ethereum iş kanıtından hisse kanıtına geçti.

Sonraki güncellemeler ağın ayrıntılarını değiştirmeye devam ediyor; yaklaşan güncellemeler etkinlik takviminde yer alıyor.

Bilinmesi gereken riskler

Kodun tam olarak yazıldığı gibi çalışması hem bir güç hem de bir tehlikedir.

Hatalar: sözleşmede bir hata varsa saldırganlar bunu istismar edebilir ve çalınan fonlar genellikle geri alınamaz.
Güncelleme anahtarları: bir ekip sözleşmeyi değiştirebiliyorsa kullanıcılar o ekibin dürüst davranmasına ve anahtarlarını güvende tutmasına bağımlıdır.
Kötü niyetli sözleşmeler: dolandırıcılar meşru görünen ama onay veren herkesin cüzdanını boşaltan sözleşmeler yükler.
Geri döndürülemezlik: yanlış adrese ya da zararlı bir sözleşmeye gönderilen işlem geri alınamaz.

Bir güvenlik firmasının yaptığı denetim riski azaltır ama ortadan kaldırmaz. Denetimden geçmiş sözleşmeler de istismar edildi.

Ölçeklenme ve katman 2

Her düğüm her işlemi çalıştırdığı için Ethereum ana ağının kapasitesi sınırlıdır ve talep yüksek olduğunda işlem ücretleri yükselir. Daha fazla işlemi kaldırabilmek için pek çok proje, işlemleri ayrı olarak işleyip sonuçları Ethereum'a geri yazan katman 2 (layer 2) ağlarını kullanır.

Özetle

Ethereum, akıllı sözleşme adı verilen programları çalıştıran bir blokzincirdir.
Ether, gas ücretlerini öder ve staking yoluyla ağın güvenliğini sağlar.
Akıllı sözleşmeler şeffaftır ve zor değiştirilir; bu güveni destekler ama hataları pahalı hale getirir.
Tokenler, DeFi, NFT'ler ve DAO'lar akıllı sözleşmeler üzerine kuruludur.