Ví tiền điện tử: ví nóng và ví lạnh

Ví tiền điện tử là một ứng dụng hoặc thiết bị nắm giữ chìa khóa cho số coin của bạn và cho phép bạn gửi, nhận giao dịch. Có một điểm nên hiểu ngay từ đầu: coin thực ra không nằm trong ví. Chúng được ghi nhận trên blockchain. Thứ mà ví lưu giữ là các khóa chứng minh bạn có quyền chuyển số coin đó.

Khóa và địa chỉ

Mọi ví đều được xây dựng quanh một cặp khóa liên kết với nhau:

Khóa riêng tư (private key). Một bí mật dùng để ký giao dịch. Ai biết khóa riêng tư thì trên thực tế kiểm soát số coin.
Khóa công khai (public key). Được suy ra từ khóa riêng tư. Nó được dùng để tạo ra địa chỉ ví, một chuỗi ký tự bạn có thể chia sẻ an toàn để người khác gửi tiền cho bạn.

Việc đi ngược từ địa chỉ để tìm ra khóa riêng tư là gần như không thể, vì vậy địa chỉ có thể được chia sẻ công khai. Còn khóa riêng tư, cùng cụm từ khôi phục có thể dùng để tạo lại nó, thì tuyệt đối không được để ai khác nhìn thấy.

Hầu hết các ví hiện đại tạo khóa từ một cụm từ khôi phục (seed phrase), là danh sách gồm 12 hoặc 24 từ. Nó đóng vai trò bản sao lưu: nếu thiết bị bị mất hoặc hỏng, bạn có thể khôi phục quyền truy cập vào tài sản trên một ví khác bằng cụm từ đó.

Ví nóng

Ví nóng (hot wallet) lưu khóa trên một thiết bị có kết nối internet. Các ví dụ phổ biến gồm:

ứng dụng ví trên điện thoại
tiện ích mở rộng trên trình duyệt
phần mềm trên máy tính

Ưu điểm là sự tiện lợi. Gửi một giao dịch chỉ mất vài giây, và kết nối với các ứng dụng phi tập trung rất dễ dàng.

Nhược điểm là thiết bị luôn trực tuyến, khiến nó dễ bị phần mềm độc hại, lừa đảo phishing và tin tặc tấn công hơn. Nhiều người dùng ví nóng cho số tiền nhỏ và các hoạt động hằng ngày.

Ví lạnh

Ví lạnh (cold wallet) lưu khóa trong một môi trường không kết nối internet. Loại phổ biến nhất là ví phần cứng (hardware wallet): một thiết bị vật lý nhỏ tự tạo và lưu khóa bên trong. Giao dịch được ký ngay trên thiết bị, nên khóa riêng tư không bao giờ rời khỏi nó.

Ưu điểm là khả năng chống tấn công từ xa tốt hơn nhiều. Ngay cả khi máy tính của bạn bị nhiễm mã độc, kẻ tấn công cũng rất khó lấy được khóa.

Nhược điểm là kém tiện lợi hơn, và bạn phải mua cũng như bảo quản thiết bị. Quan trọng nhất, lớp bảo vệ này chỉ có tác dụng khi cụm từ khôi phục cũng được cất giữ an toàn.

Ví giấy, đơn giản là khóa được in ra giấy, là một hình thức lưu trữ lạnh khác. Ngày nay chúng thường bị coi là lỗi thời: giấy dễ thất lạc hoặc hư hỏng, và khi muốn dùng, bạn vẫn phải nhập khóa vào phần mềm.

Ví lưu ký và ví tự lưu ký

Một khác biệt quan trọng nữa là ai đang nắm giữ khóa.

Ví lưu ký (custodial). Một dịch vụ, chẳng hạn sàn giao dịch tập trung, giữ khóa thay bạn. Bạn đăng nhập bằng tên người dùng và mật khẩu, còn dịch vụ quản lý khóa thay cho bạn. Nó giống một tài khoản ngân hàng: tiện lợi, nhưng bạn phụ thuộc vào độ tin cậy và các quy định của công ty.
Ví tự lưu ký (non-custodial). Chỉ bạn nắm giữ khóa. Không ai có thể đóng băng hay làm mất tài sản của bạn, nhưng cũng không ai có thể khôi phục giúp bạn nếu bạn làm mất cụm từ khôi phục.

Trong giới crypto có câu nói quen thuộc: “Not your keys, not your coins” (không giữ khóa thì coin không phải của bạn). Câu này nhắc rằng lưu ký đồng nghĩa với việc giao phó tài sản cho một bên thứ ba.

Nguyên tắc an toàn cơ bản

Không bao giờ chia sẻ cụm từ khôi phục hoặc khóa riêng tư. Nhân viên hỗ trợ thật, nhà phát triển ví và sàn giao dịch sẽ không bao giờ hỏi bạn những thứ này.
Không lưu cụm từ khôi phục dưới dạng ảnh chụp, ảnh màn hình hay ghi chú trên đám mây. Viết ra giấy hoặc đóng dấu lên một tấm kim loại rồi cất ở nơi an toàn sẽ an toàn hơn nhiều.
Chỉ tải ví từ nguồn chính thức. Kẻ lừa đảo tạo ra ứng dụng và trang web giả trông giống hệt bản thật.
Mua ví phần cứng từ nhà sản xuất hoặc đại lý ủy quyền. Thiết bị từ người bán không rõ nguồn gốc có thể đã bị can thiệp.
Kiểm tra kỹ địa chỉ trước khi gửi. Một số phần mềm độc hại âm thầm thay địa chỉ bạn vừa sao chép bằng địa chỉ của kẻ tấn công.
Gửi thử một khoản nhỏ trước khi chuyển tới một địa chỉ mới lần đầu.
Cẩn thận khi kết nối với trang web và ký các yêu cầu. Đừng ký bất cứ thứ gì bạn không hiểu.

Những điểm chính

Ví lưu giữ khóa, không phải coin.
Ví nóng tiện lợi hơn; ví lạnh được bảo vệ tốt hơn trước các cuộc tấn công từ xa.
Với ví lưu ký, dịch vụ kiểm soát khóa; với ví tự lưu ký, chỉ có bạn kiểm soát.
Cụm từ khôi phục là bí mật tối quan trọng: ai có nó thì kiểm soát tài sản.